listopad 2025 – Os. Centrum 3/7, 16-100 Sokółka

Cheder

Przy ul. Ściegiennego 1 w Sokółce stoi mały domek, który przed II wojną światową spełniał rolę chederu.

Cheder to szkoła żydowska o charakterze religijnym utrzymywana przez gminę religijną. Posyłano do niej wyłącznie chłopców, w wieku trzech lub pięciu lat.

W szkole uczniowie przygotowywali się do bar micwy, ucząc się pisać i czytać po hebrajsku. Nauka trwała cały dzień, dzieci siedziały razem najczęściej w małym pomieszczeniu, w którym nierzadko mieściło się również mieszkanie mełameda, czyli nauczyciela.

Dom z kolumnami i balkonem należał do rodziny Stoler . Zalman Stoler był znanym sokólskim fotografem mającym swój zakład fotograficzny na ul. Białostockiej. Zginął wraz żoną i synem w Treblince w 1942 r. Na przeciw chederu po drugiej stronie ulicy znajduje się w chodniku tablica pamiątkowa poświęcona Zalmanowi i jego rodzinie.

Mykwa

Mykwa to rytualna żydowska łaźnia. Jest to basen lub zbiornik z bieżącą wodą (źródlaną lub deszczową).

Rytuał kąpieli polegał na całkowitym zanurzeniu się w wodzie. Zarówno mężczyźni jak i kobiety dokonywali tego, nie zdejmując koszul. Ablucji towarzyszyła recytacja odpowiednich modlitw.

W mykwie płukano także nowe naczynia domowe.

W Sokółce budynek zachował się do dnia dzisiejszego i obecnie jest zamieszkany. Znajduje się na ul. Siennej 4.

Wyróżniający się Rabini

Izrael Der Novobranetz

Przewodnictwem duchowym służył m.in. rabin Izrael (zwany Der Novobranetz), średniego wzrostu mężczyzna z czarną brodą i okrągłą twarzą z małymi oczami. Był zawsze uśmiechnięty, bogobojny, prosty i uczciwy człowiek. Kochał ludzi i starał się ich uszczęśliwiać. Na co dzień prowadził sklep spożywczy. Na zakończenie szabasu rabin Izrael dokonywał Hawdala nad kielichem wina intonując modlitwę: „który uczyniłeś różnicę między dniem siódmym i sześcioma dniami pracy”, a otaczający go młodzi ludzie nucili za nim. W tym samym czasie rozdawał młodzieży cukierki, orzechy i inne słodkości.

Podczas Simchat Torah cała synagoga wraz z rabinem tańczyła i śpiewała na cześć Tory. Rabin Izrael poświęcał swoje życie i swój czas wychowywaniu dzieci Izraela w duchu tradycji.

Izaak Halewi Szuster

Rabin Szuster urodził się w Butrymańcach (województwo wileńskie). Wyksztalcił się w sławnej jesziwie w Słobódce i w koelu w Kownie. Urzędował w Sokółce od 1907 r. aż do 1941 r. Był uznawany za jednego z „wielkich” w Torze na Litwie i w Polsce. Dzięki stałym kontaktom z różnymi organizacjami pomocy z zagranicy: Niemcy Anglia, Nowy Jork rabini gmin otrzymywali pomoc materialną dla rejonu Sokółki. Interesował się osadnictwem w Palestynie, ufał w utrzymanie pokoju w tym kraju i składał w tajemnicy datki na te cele.

Był ostatnim sokólskim rabinem, postacią nietuzinkową, szanowaną zarówno przez Żydów, jak i przez chrześcijan. Nosił charakterystyczny cylinder. W sprawach politycznych, społecznych czy związanych z miastem zawsze pytano go o zdanie. Brał udział w wielu kongresach i komitetach, a jego wpływ na Sokółkę i okolicę był bez wątpienia wielki. Mieszkał na obecnej ulicy 1 Maja, obok budynku organizacji charytatywnej Leinat Tsedek, w której aktywnie działał. Tak wspominał go mieszkaniec Sokółki Czesław Biziuk: „(…) Ostatnim rabinem w Sokółce był Szuster, który pozostał w mej pamięci jako człowiek niezwykle mądry, pryncypialny i tolerancyjny. Gdy spaliły się zabudowania Polaka, Żydzi spieszyli mu z pomocą na polecenie właśnie rabina Szustera. (…)”. W 1941 roku, w święto Purim, Niemcy wkroczyli do sokólskiego getta i zabrali rabina z domu. Wywieźli go do więzienia w Białymstoku, gdzie był torturowany, a potem zamordowany.

Źródło: Księga Pamięci Żydów Sokólskich

Synagogi w Sokółce

W naszym mieście do wybuchu II wojny światowej była synagoga główna i cztery Batei Midrash. Trzy z nich znajdowały się w rejonie zwanym Schulhof (dziedziniec szkolny).

Główna Synagoga była nieco mniejsza od kościoła katolickiego pod wezwaniem św. Antoniego, zaś większa od cerkwi pod wezwaniem Aleksandra Newskiego stojącej w centrum miasta.

Arka w Głównej Synagodze (Aron Ha-kodesz) była przyozdobiona dekoracyjnymi ornamentami, kwiatami i rzeźbami. Górne krawędzie przedstawiały wyrzeźbionych z drewna, zwróconych do siebie twarzami cherubinów, a pośrodku, pomiędzy nimi znajdował się łuk z wyrzeźbionymi na nim tablicami z dziesięcioma przykazaniami lśniącymi złotą farbą. Nad tablicami widniały dwie wyrzeźbione dłonie z rozpostartymi palcami symbolizujące Kapłana błogosławiącego wiernych. Zasłony okrywające arkę były pięknie haftowane błyszczącymi literami oświecającymi oczy tych, którzy na nie patrzyli.

Obok Arki znajdowało się podium używane przez chazana. Z podium do Arki prowadziły dwa szerokie stopnie, które służyły też jako „scena” dla chóru synagogalnego, który towarzyszył chazanowi podczas modlitw, szczególnie podczas wielkich świąt. Sanktuarium mieściło się w dużej sali z wysokimi oszklonymi oknami z kolorowymi szybkami. Drzwi wejściowe były wysokie i szerokie.

W środku synagogi była umieszczona bima, a na niej stół do czytania Tory i innych obrzędów. Kongregacja siedziała na ławkach rozmieszczonych dookoła bimy. Ściany lśniły. Przed wschodnią ścianą znajdowało się symboliczne krzesło Proroka Eljasza. Do Sanktuarium prowadził szeroki i wysoki korytarz. Po jego obu stronach znajdowały się dwie oddzielne sale modlitewne. W jednej z nich Tiferet Bachurim modliła się młodzież.

W latach 1939 – 1941, synagoga była użytkowana jako magazyn zbożowy, zaś po roku 1944 jako hala targowa. W końcu świątynię rozebrano i na bazie części fundamentów z wykorzystaniem odzyskanych cegieł wzniesiono szkołę, którą obecnie jest Szkoła Podstawowa z Oddziałami Integracyjnymi Nr2.

Źródło: Księga Pamięci Żydów Sokólskich, Twardy Róg 2021.